Het wonderlijke verhaal van Jane

Het leven van biologe Jane Goodall leest als een sprookje. Als jonge vrouw vertrok ze naar Afrika om jarenlang tussen de chimpansees te wonen. Na ruim 25 jaar besluit ze de bossen te verlaten om zich fulltime in te zetten voor het behoud van de chimpansees. Kennislink bezocht een lezing van de nu 81-jarige Jane Goodall in Nijmegen en kreeg de kans haar te interviewen.

Jane Goodall begint haar lezing in Nijmegen met waar het allemaal begon: het ontstaan van haar liefde voor dieren, thuis in Engeland. “Mijn moeder speelde een heel belangrijke rol in mijn leven”, vertelt Jane. “Zo nam ik toen ik 1,5 jaar oud was regenwormen mee naar bed. In plaats van boos te worden, legde mijn moeder uit dat de dieren de aarde nodig hadden en samen brachten we ze terug.” En ze vertelt het inmiddels beroemde verhaal van de kip en het ei.

De kip en het ei

Toen Jane 4,5 jaar oud was bezocht ze tijdens de vakantie twee weken lang familie op een boerderij. “Ik mocht helpen de kippeneieren te verzamelen. En kennelijk vroeg ik aan de volwassenen waar het ei vandaan kwam, ik kon namelijk geen gat bij de kippen vinden dat groot genoeg was.” Toen geen van de volwassenen een bevredigend antwoord kon geven, besloot ze een van de kippen te volgen toen zij het kippenhok in ging. De kip schrok en ging er meteen vandoor maar Jane was geduldig en wachtte in het hok tot een volgende kip kwam. “En toen was ik getuige van dat magische moment, ik zag hoe een ei gelegd werd.”

Inmiddels was ze al uren weg en was iedereen naar haar op zoek. Toen ze, onder het stro, terug kwam bij de boerderij werd haar moeder wederom niet boos, maar liet haar haar verhaal vertellen. “Ik vertel dit verhaal, omdat dit het begin is van het ontstaan van een wetenschapper. De nieuwsgierigheid, vragen stellen, zelf op zoek gaan naar het antwoord, een fout maken en het geduld hebben om door te gaan.”

Stephan l%c3%b6cke

Jane Goodall tijdens haar lezing in Nijmegen. Foto: Stephan Löcke

Op 10-jarige leeftijd las ze het boek Tarzan en werd verliefd. “Helaas trouwde hij de verkeerde Jane.” Op dat moment wist ze wat ze wilde doen: naar Afrika, tussen de dieren wonen en er boeken over schrijven. Maar dat was geen makkelijke droom voor een jonge vrouw, in Engeland, net na de tweede wereldoorlog. “Iedereen lachte me uit. Behalve mijn moeder. Zij zei:‘Jane, als je iets echt wilt, kun je het bereiken, maar dan moet je er hard voor werken, kansen grijpen als ze komen en niet opgeven.’” Toen ze van school kwam, had haar familie geen geld voor de universiteit, dus volgde ze een secretaresse-opleiding zodat ze in ieder geval een diploma had waarmee ze aan het werk kon bij een filmmaatschappij. “En toen kwam de mogelijkheid: een brief uit Kenia van een oude schoolvriendin. Of ik haar op wilde zoeken.”

Alleen naar Afrika

Jane is dan 23 als ze de boot pakt naar Afrika. “Tegenwoordig gaan wel meer vrouwen van die leeftijd alleen op reis, maar in die tijd was dat heel ongebruikelijk”, vertelt Goodall. Al snel maakt ze kennis met antropoloog en paleontoloog Louis Leakey; curator van het plaatselijke natuurmuseum en op zoek naar het ontstaan van de mens in Afrika. Hij heeft al snel door dat Jane bijzonder veel van de natuur houdt en weet, en neemt haar aan als zijn assistent. Niet veel later besluit hij dat Jane degene is naar wie hij al lang op zoek is. Zij is degene die chimpansees moet gaan bestuderen in het Gombe reservaat in Tanzania. Juist geen wetenschapper die al te veel kennis heeft, maar een jonge vrouw die zich oprecht verwondert over de natuur. “Het kostte hem een jaar om het geld bij elkaar te krijgen want wie wilde er nou in dit belachelijke plan investeren?” Uiteindelijk vonden ze een Amerikaanse zakenman die het onderzoek zes maanden wilde sponsoren. De Britse regering wilde Jane echter niet in haar eentje laten gaan. Dus kreeg ze opnieuw hulp van haar bijzondere moeder. Samen trokken ze de bossen in. Haar moeder richtte een kleine kliniek op voor de lokale bevolking en Jane startte haar onderzoek.

Hoe pakte u de start van het onderzoek aan?

“Ik had mijn blocnote, een pen en mijn verrekijker. Ik klom iedere dag de heuvel achter ons kamp op, wachtte, luisterde en schreef op wat er gebeurde. Af en toe zag ik een glimp van een chimpansee, maar zodra ze in de buurt kwamen en mij doorhadden, gingen ze er weer vandoor. Ze hadden nog nooit zoiets als een witte aap gezien. Ik had geluk dat het landschap zo heuvelachtig was, daardoor kon ik ze van afstand in de gaten houden.”

David greybeard jane goodall institute

David Greybeard is de eerste aap die zijn angst verliest en in het kamp van Jane Goodall komt. Overigens waarschuwen de onderzoekers met de kennis van nu dat je de chimpansees niet moet voeren, maar in haar eerste maanden in het kamp deed Jane dat nog weleens. Foto: Jane Goodall Institute

Wanneer kwam het moment dat de chimpansees uw aanwezigheid accepteerden?

“Na vijf maanden kwam David Greybeard naar mijn kamp om palmnoten te eten uit een rijpe boom die daar stond. Toen vond hij bananen in mijn voorraadtent. Hij kwam een aantal dagen achter elkaar. Toen hij niet meer kwam liet ik bewust bananen rondslingeren om hem naar mijn kamp te krijgen. En doordat hij niet bang was, waren de andere apen dat al snel ook niet meer. We zouden wilde chimpansees nu nooit meer te eten geven, maar destijds was het zo belangrijk om meer over ze te weten te komen. We hadden maar voor een half jaar subsidie gekregen en dat zou alleen verlengd worden als ik belangrijke ontdekkingen zou doen.”

Belangrijkste ontdekking

Die ontdekkingen kwamen er. Na 4,5 maand in de bossen, als haar moeder net terug is naar Engeland, ziet Jane dat chimpansees ook vlees eten. Tot die tijd dachten wetenschappers dat chimpansees vegetariërs waren. En niet veel later doet ze haar belangrijkste ontdekking. Ze ziet hoe David Greybeard en Goliath gereedschap maken van takken en stengels om termieten uit een termietenheuvel te vissen. En daarna hoe ze van bladeren een spons maken om water uit een holle boomstam te drinken. Tot dan toe werd aangenomen dat alleen mensen intelligent genoeg waren om gereedschap te maken. Door die ontdekking besluit National Geographic Janes onderzoek jarenlang te sponsoren. Ze sturen een cameraploeg die het onderzoek begint te volgen. Cameraman Hugo van Lawick wordt later haar man en samen krijgen ze een zoon, Grub.

Dr. goodall with her husband hugo van lawick and their son 'grub ' on the shores of lake tanganyika. associated press

Jane Goodall met haar man Hugo van Lawick en hun zoon, ‘Grub,’ bij Lake Tanganyika. Foto: ASSOCIATED PRESS

Toen u die ontdekking deed, wist u toen gelijk wat voor een impact dat zou hebben?

“Nee, dat denk ik niet. Ik had een boek gelezen, ‘The mentality of apes’, over apen in gevangenschap waaruit bleek dat ze ongelofelijk intelligent waren. Maar omdat dit in gevangenschap was, werd gedacht dat de apen door de invloed van mensen om hen heen intelligent gedrag vertoonden. Toch verbaasde het me niet toen ik David en Goliath gereedschap in Gombe zag gebruiken. Dat het zo’n impact zou hebben, wist ik niet. Ik wist wel dat Louis Leaky het interessant zou vinden. Maar dat ze National Geographic erbij zouden halen, had ik ook niet gedacht”, lacht Goodall.

Jaloezie

Na iets meer dan een jaar stuurt Louis Leaky haar naar Cambridge University omdat ze moest leren haar eigen subsidiegeld bij elkaar te krijgen en dat zou nooit lukken zonder een doctorstitel. Hoewel ze nog nooit gestudeerd had, mocht ze meteen aan haar promotie beginnen, wat haar niet in dank werd afgenomen door haar medestudenten en hoogleraren. De hoogleraren vonden haar werk niet wetenschappelijk genoeg. Zo had ze de apen in Gombe geen namen mogen geven en mocht ze niet spreken over hun emoties. Terwijl Jane er van overtuigd was dat ze die zag. Gelukkig had ze een bijzondere begeleider, Robert Hind. Hij leerde haar om haar observaties zo te formuleren dat hoogleraren haar daar niet op af konden rekenen. Zo schreef Jane dat Fifi, een van de chimpansees, veel van haar nieuwe broertje hield, en jaloers was op andere apen omdat ze die wegjoeg zodra ze in de buurt kwamen. Robert zei dat ze niet kon schrijven dat Fifi jaloers was omdat ze dat niet kon bewijzen. In plaats daarvan raadde hij haar aan op te schrijven ‘Fifi gedroeg zich op zo’n manier, dat wanneer ze een menselijk kind was geweest, we haar jaloers zouden noemen.’ “Dat was zo ontzettend slim!” Na haar promotie keert Jane terug naar Gombe waar ze vele jaren woont en onderzoek doet.

Bent u in al die jaren alleen in de bossen nooit bang geweest?

“Zeker wel. Er zijn genoeg spannende momenten geweest. Het is niet prettig als een van de alfamannetjes je beetpakt en over de grond door de bossen sleurt”, lacht Goodall.

En wat was uw gelukkigste moment?

“Toen ik moeder Melissa met haar pasgeboren jong Goblin zag. En een ander heel gelukkig moment was de eerste keer dat een groep chimpansees me dichtbij liet komen en niet wegrende.”

23 jan 1972 gombe national park tanzania jane goodall with a chimpanzee bettmann corbis

Jane Goodall in 1972 in Gombe National Park in Tanzania. Foto: Bettmann CORBIS

U zegt vaak dat taal het belangrijkste verschil is tussen ons en apen. Vond u een manier om met ze te communiceren?

“Taal is inderdaad het grootste verschil, maar onze communicatie komt sterk overeen. Apen omhelzen, kussen, bedelen, net als wij. Maar ik heb slechts één keer met ze gecommuniceerd, en dat was met David Greybeard. Hij zat in mijn kamp en liet mij hem vlooien. Het was een magische moment, en ik had het nooit willen missen. Maar zodra ik wist dat we voor langere tijd onderzoek konden doen, stopte ik met communiceren omdat het de resultaten kon beïnvloeden.”

Het onderzoek in Gombe gaat nog steeds door. Wat is een vraag die u nog graag beantwoord zou zien?

“Ik vraag me nog steeds af waarom sommige vrouwtjes als ze in de puberteit komen naar een andere groep overlopen. Ze raken zwanger, komen terug en vertrekken soms weer. We hebben geen flauw idee waarom, maar ik wil het graag weten.”

Draagt u zelf nog actief bij aan onderzoek om zulke vragen beantwoord te krijgen?

“Nee, de manier waarop er tegenwoordig wetenschap wordt bedreven, is niet het onderzoek waar ik van houd. Ik ben geïnteresseerd in de resultaten, maar ik hoef het niet meer zo nodig zelf te doen. Ik ben daar ook niet meer nodig, ik heb een heel goede onderzoeksdirecteur die het onderzoek al vanaf 1972 begeleidt.”

Op welke ontdekking bent u het trotst?

“Ik denk op de ontdekking van de relatie tussen vrouwtjes en hun families. Die relatie is fascinerend. Sommige moeders zijn heel bezorgd, andere lijken helemaal niet te weten wat ze met zo’n baby aanmoeten. Maar het belangrijkste is dat ze hun kinderen steunen, net als mijn moeder dat bij mij deed. Overigens heb ik bij het opvoeden van mijn kind, veel bij de chimpansees afgekeken. Wat ook fascinerend is, zijn de verschillende methodes die mannetjes gebruiken om aan de top van de rangorde te komen.”

Wat is de meest unieke methode die u heeft gezien in Gombe?

“O, dat was zonder twijfel Mikes aanpak. Hij was een van de kleinere apen, maar uitermate slim. Hij gooide met lege blikken uit mijn kamp en rolde er drie voor hem uit de heuvels af. Vier maanden later stond hij aan de top. Goblins aanpak was ook interessant. Hij hield vol, ook al werd hij gebeten, en ging altijd tussen twee hogergeplaatste mannetjes in zitten die elkaar aan het vlooien waren. Zo verbrak hij letterlijk de sterkste banden. Uiteindelijk waren ze hem zo zat, dat ze hem zijn plek gaven.”

In 1986 is Jane Goodall op een congres in Chicago en ze is geschokt als ze van andere sprekers hoort hoe omvangrijk de ontbossingsproblemen in Afrika zijn en hoe groot de bedreiging voor chimpansees. “Op dat moment wist ik dat ik Gombe moest verlaten en me niet alleen maar op onderzoek moest richten.” Haar nieuwe missie is om mensen bewust te laten worden van de natuurproblemen, en samen met de lokale bevolking naar oplossingen te zoeken. In 1991 richt ze samen met Tanzaniaanse studenten het internationale voorlichtingsprogramma Roots & Shootsop en drie jaar later het TACARE project: een programma dat de bevolking rondom het Tanganyika-meer leert om duurzame agricultuur te bedrijven zodat de omgeving wordt beschermd. In 2002 ontving ze van Kofi Annan de onderscheiding United Nations Messenger of Peace. Nog steeds reist Jane 300 dagen per jaar de wereld rond om mensen toe te spreken over milieuproblematiek, en haar redenen om te hopen dat we onze eigen veroorzaakte problemen ooit weer op zullen lossen.

U komt nog steeds twee keer per jaar in Gombe. Wat zijn de grootste verschillen met toen u er woonde?

“Het park zelf is gelukkig niet veel veranderd, maar het is een stuk kleiner geworden. Er wonen veel meer mensen omheen en die kun je niet zomaar wegjagen. Eerst waren er grote delen ontbost, nu groeien er gelukkig weer bomen in de dorpen. En er zijn veel meer toeristen, meer gebouwen. En er zijn meer regels. Voor mij is het niet langer hetzelfde.”

Kan eco-toerisme niet ook betekenisvol zijn voor het natuurbehoud?

“Jawel, maar niet op de manier hoe het nu gaat. Het wordt geregeld door de Tanzaniaanse natuurparken. De regel is dat er maximaal zes personen onder begeleiding van een gids tegelijkertijd de bossen in mogen. Dat gaat vaak goed, maar soms gebeurt het dat er drie groepen tegelijkertijd gaan. Als er dan net een vrouwtje een kind heeft gekregen, gaan alle toeristen daar omheen staan. En dat zou niet mogen gebeuren. Al met al is het erg veranderd. Ook voor mij persoonlijk. Ik word ook een dagje ouder en sommige heuvels zijn erg steil, maar ik probeer ze toch altijd te beklimmen als ik er ben.”

Jane goodall in gombe 14 juli 2010. fotograaf michael neugebauer dsc1445

Jane Goodall in Gombe in juli 2010. Foto: Michael Neugebauer

Wat wilt u in de komende jaren nog bereiken?

“Ik wil dat Roots & Shoots twee keer zo groot is als dat het nu al is.”

Waarom is dat zo belangrijk voor u?

“Omdat het geen zin heeft om de chimpansees nu te beschermen als onze nieuwe generatie net zo destructief met de natuur omgaat als dat wij dat gedaan hebben.”

Welke rol ziet u daarbij voor docenten, wat is het belangrijkste dat zij hun leerlingen kunnen leren?

“Neem ze mee de natuur in. Het maakt niet uit of het een botanische tuin is of de plaatselijke rivier, maar neem ze mee. Probeer de band tussen ons en de natuur opnieuw tot stand te brengen, want die verdwijnt. Leg leerlingen uit dat dieren persoonlijkheden hebben en emoties. En vertel ze natuurlijk over Roots & Shoots, ons programma voor jongeren van alle leeftijden.”

Wat is het belangrijkste dat u zelf geleerd heeft?

“Om nooit op te geven, hoop te houden en door te gaan. En om mijn hart te volgen, respect te hebben voor het leven en te helpen waar ik kan. En vergeet niet, ieder individu kan iedere dag een verschil maken en het is aan onszelf wat voor een verschil dat is.”

We hadden de Kennislinklezers gevraagd om hun vragen voor Jane Goodall te mailen zodat Anne deze kon stellen aan Jane Goodall. Vanwege het grote aantal vragen, zijn niet alle lezersvragen in dit artikel opgenomen om de lengte enigszins binnen de perken te houden. De mensen die een vraag hebben gesteld over bijvoorbeeld Janes strijd tegen GMO’s of over de ‘mensenrechten’ voor chimpansees, hebben dat antwoord per mail ontvangen.

Dit artikel verscheen 29 mei 2015 op Kennislink.nl

Print Friendly